‘Heb ik jullie wel genoeg verteld?’ zegt mijn moeder en ze steekt direct van wal. Vertelt over het sonoor geronk waarvan ze wakker werden. Hoe ze in alle vroegte hun beddengoed naar beneden sleepten omdat ze niet meer boven durfden blijven. Hoe ze in de deuropening stonden en naar de hemel staarden, naar vliegtuigen die als doodsvogels in zwarte zwermen overvlogen.

Haar vader die zachtjes zei: ‘Nu is het oorlog.’

En ik denk: ‘Heb ik wel genoeg geluisterd?’